กาแฟยัซด์ เครื่องดื่มที่เข้ามามีบทบาทในพิธีกรรมของยัซด์

กาแฟเป็นเครื่องดื่มยอดนิยมทั่วโลก แต่ในอิหร่าน ผู้คนชื่นชอบชามากกว่ากาแฟ อย่างไรก็ตาม ในบางพื้นที่ กาแฟมีบทบาทโดดเด่นกว่าและถึงขั้นมีรากฐานและความหมายทางวัฒนธรรม เมืองยัซด์ถือเป็นหนึ่งในพื้นที่เหล่านั้น ซึ่งการชงกาแฟมีขนบธรรมเนียมและวิธีการเฉพาะของตนเอง

กาแฟเมืองยัซด์

คาดกันว่ากาแฟเริ่มแพร่หลายในเมืองยัซด์ตั้งแต่สมัยราชวงศ์กอจาร์ (ศตวรรษที่ 19) แม้ว่าบางความเห็นจะเชื่อว่ามีประวัติย้อนไปถึงราวสี่ร้อยปีก่อน ชาวยัซด์ในระยะแรกไม่ค่อยถูกใจกับรสชาติของกาแฟมากนัก จึงได้คิดค้นวิธีการชงแบบพิเศษขึ้นมา เพื่อปรับรสชาติให้ถูกปาก วิธีการนี้ค่อยๆ แพร่หลายและเป็นที่รู้จักในหมู่คนรักกาแฟในชื่อ “กาแฟยัซด์”

หากเดินทางไปยัซด์ จะพบว่ามีขนมหวานหลากหลายชนิด เพราะชาวยัซด์นิยมรสหวานเป็นพิเศษ การเปลี่ยนแปลงวิธีการชงกาแฟจนเกิดเป็น “กาแฟยัซด์” ก็มีที่มาจากความนิยมนี้เช่นกัน พวกเขาทำให้กาแฟมีความหวานมากขึ้น เพื่อลดความขมตามธรรมชาติและให้สอดคล้องกับรสนิยมของตน วิธีนี้ได้รับความนิยมอย่างมาก จนกาแฟยัซด์เข้าไปมีบทบาทในพิธีไว้อาลัยและพิธีกรรมทางศาสนา และถูกเรียกว่า “กาแฟงานศพ”

ตามประเพณีดั้งเดิม ชาวยัซด์จะจัดพิธีในวันที่สามหลังการเสียชีวิตของผู้ล่วงลับ และเสิร์ฟกาแฟด้วยวิธีเฉพาะของตน เหตุผลที่กาแฟเข้ามาอยู่ในพิธีเหล่านี้มีการตีความหลากหลาย บ้างมองว่าเป็นเพราะคาเฟอีนช่วยให้รู้สึกผ่อนคลาย บ้างเชื่อว่าความหวานของกาแฟยัซด์ช่วยบรรเทาความขมขื่นจากการสูญเสียคนรัก และบางความเห็นเห็นว่าสีดำของกาแฟสอดคล้องกับสีแห่งการไว้ทุกข์ในสังคมอิหร่าน นอกจากนี้ ในพิธีไว้อาลัยช่วงเดือนมูฮัรรอม กาแฟยัซด์ยังถูกแจกจ่ายในวันที่สามของการไว้ทุกข์อิมามฮูเซน รวมถึงในวันตาซูอาและอาชูรอ (วันที่ 9 และ 10 ของเดือนมูฮัรรอม) ด้วย

วิธีการชงกาแฟยัซด์

ในการชงกาแฟยัซด์แบบดั้งเดิมและแท้จริง จะใช้หม้อทองแดงขนาดใหญ่และทัพพีขนาดใหญ่ที่ในสำเนียงยัซด์เรียกว่า “คัมเชลี” ความร้อนสำหรับการชงกาแฟชนิดนี้ได้มาจากถ่าน โดยนิยมใช้ฟืนหรือถ่านจากไม้ต้นกีช  เพราะเป็นถ่านที่ไม่เกิดเถ้า วัตถุดิบสำคัญอื่น ๆ ได้แก่ น้ำตาลกรวด กระวาน และน้ำกุหลาบ

น้ำตาลกรวดยัซด์มีชื่อเสียงทั่วอิหร่าน เนื่องจากชาวยัซด์นิยมดื่มชาน้ำตาลกรวดเป็นประจำ น้ำตาลกรวดจึงถูกนำมาใช้ในกาแฟยัซด์เพื่อให้รสหวาน แม้บางครั้งจะใช้น้ำตาลทรายแทนก็ตาม นอกจากนี้ ชาวยัซด์ยังใส่น้ำกุหลาบลงในกาแฟด้วย ใกล้เมืองยัซด์มีหมู่บ้านชื่อเดห์บาลา ซึ่งมีชื่อเสียงด้านสวนกุหลาบมูฮัมหมัดและการผลิตน้ำกุหลาบ ชาวยัซด์เชื่อว่ากาแฟที่จะมีกลิ่นหอมแท้ของกาแฟยัซด์ ต้องใช้น้ำกุหลาบแท้จากเดห์บาลาเท่านั้น

ในเมืองยัซด์ ร้านอาหาร โรงน้ำชา รวมถึงที่พักแบบดั้งเดิมและที่พักเชิงอนุรักษ์หลายแห่ง มักต้อนรับนักท่องเที่ยวด้วยกาแฟยัซด์ กาแฟยัซด์จะเสิร์ฟในถ้วยดินเผาเคลือบขนาดเล็ก ไม่ใช่ถ้วยกาแฟทั่วไป เพื่อให้ไม่เพียงแต่รสชาติเท่านั้น แต่แม้แต่วิธีการเสิร์ฟก็สะท้อนเอกลักษณ์เฉพาะของชาวยัซด์ด้วย

การขึ้นทะเบียนกาแฟยัซด์เป็นมรดกทางวัฒนธรรม

เทคนิคการชงกาแฟยัซด์ รสชาติที่ปรับให้เข้ากับความชอบของชาวยัซด์ และการนำกาแฟชนิดนี้ไปใช้ในพิธีไว้อาลัยและพิธีกรรมทางศาสนา ทำให้กาแฟยัซด์ได้รับการขึ้นทะเบียนในรายการมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของอิหร่านในปี ค.ศ. 2017