คาราวานซาราย ซาอ์ดุลซัลตานะห์ คาราวานซารายในเขตเมืองที่ใหญ่ที่สุดของอิหร่าน

คาราวานซารายของอิหร่าน

คาราวานซารายในอิหร่านเป็นสถานที่ให้บริการแก่ขบวนพ่อค้า โดยมักสร้างขึ้นตามเส้นทางการเชื่อมต่อระหว่างเมืองต่าง ๆ ในช่วงประวัติศาสตร์ คาราวานซารายเหล่านี้มีบทบาทสำคัญในการสร้างโครงสร้างพื้นฐานทางการค้าและรักษาความปลอดภัยบนถนน ช่วยให้พ่อค้าอิหร่านได้กำไรอย่างมาก อย่างไรก็ตาม คาราวานซารายไม่ได้สร้างเฉพาะนอกเมืองหรือระหว่างเส้นทางเชื่อมต่อเท่านั้น บางแห่งตั้งอยู่ในเมือง ใกล้ตลาด เพื่อเป็นที่พักสำหรับพ่อค้าในระหว่างการพำนักและจำหน่ายสินค้า ตัวอย่างเช่น คาราวานซาราย ซาอ์ดุลซัลตานะห์ ในเมืองกัซวีน ซึ่งรู้จักกันในชื่ออื่น ๆ เช่น “ซาราเยซะอ์ดีเยห์” “ตลาดซาอ์ดุลซัลตานะห์” และ “ซาราเยซาอาดัต”

คาราวานซารายซาอ์ดุลซัลตานะห์: ประวัติและการใช้งาน

คาราวานซารายซาอ์ดุลซัลตานะห์ถูกสร้างขึ้นในสมัยพระนาเซรุดดีน ชาห์ จากราชวงศ์กาจาร์ (ค.ศ. 1848–1896) ซึ่งมีระยะเวลาครองราชย์ยาวนานที่สุดช่วงหนึ่งในประวัติศาสตร์อิหร่าน เนื่องจากในช่วงสร้างอาคาร มีขุนนางชื่อ “บาเก็รคาเนห์ซาอ์ดุลซัลตานะห์” ปกครองเมืองกัซวีน จึงตั้งชื่อคาราวานซารายตามเขา

กัซวีนตั้งอยู่บนจุดเชื่อมต่อระหว่างเส้นทางตะวันออก–ตะวันตก เป็นทางเชื่อมระหว่างอิหร่านกับตุรกีและยุโรป นอกจากนี้ยังเป็นประตูสู่กรุงเตหะราน พ่อค้าและนักเดินทางจึงมักผ่านเมืองนี้ คาราวานซารายซาอ์ดุลซัลตานะห์จึงถูกสร้างขึ้นใกล้ตลาดกัซวีนเพื่อส่งเสริมการค้าขาย การก่อสร้างเริ่มในปี ค.ศ. 1892 และแล้วเสร็จภายในสองปี โดยมีสถาปนิกจากอิสฟาฮานสองคนและสถาปนิกจากกัซวีนสองคนร่วมกันสร้าง

คาราวานซารายนี้ใช้เป็นที่พักสำหรับนักเดินทางและพ่อค้าเรื่อยมาจนถึงช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง หลังจากนั้น เนื่องจากเศรษฐกิจย่ำแย่ ห้องพักในคาราวานซารายเปลี่ยนเป็นเวิร์กช็อปผลิตสินค้า และจนถึงปี ค.ศ. 1998  อาคารเริ่มทรุดโทรม แต่หลังจากเริ่มการบูรณะในปีนั้น

สถาปัตยกรรมและลักษณะเด่นของคาราวานซารายซาอ์ดุลซัลตานะห์

คาราวานซารายถูกสร้างบนพื้นที่ประมาณ 2.7 เฮกตาร์ และมีห้องพักหรือร้านค้าประมาณ 400 ห้อง คุณลักษณะเหล่านี้ทำให้คาราวานซารายซาอ์ดุลซัลตานะห์ ได้รับการยกย่องว่าเป็นคาราวานซารายในเขตเมืองที่ใหญ่ที่สุดของอิหร่าน อาคารก่อสร้างในรูปแบบสี่อีวาน โดยซุ้มอีวานประดับด้วยงานอิฐอย่างวิจิตร และเพดานตกแต่งด้วยลวดลายมุคัรนัส

ทางเข้าหลักของคาราวานซารายตั้งอยู่บนถนนอิมามโคมัยนี เมืองกัซวีน ซึ่งนำไปสู่ลานหลักของอาคาร นอกจากนี้ ภายในยังมีลานอื่น ๆ รวมทั้งหมดเจ็ดลาน ได้แก่

• ลานซาอ์ดุลซัลตานะห์ มีพื้นที่มากกว่า 3,000 ตารางเมตร โดยประมาณครึ่งหนึ่งเป็นพื้นที่เปิดโล่ง รอบลานมีห้องพัก 32 ห้อง ตั้งอยู่บนชานที่สูงจากพื้นประมาณหนึ่งเมตร
• ลานเนการ์ซัลตานะห์ ตั้งอยู่ทางตะวันตกของลานหลัก มีห้องพัก 2 ห้อง และโกดังขนาดใหญ่มาก 2 แห่ง เชื่อมต่อไปยัง “รอเซเต วาซีร์” ทางด้านตะวันตก ลานนี้ไม่อนุญาตให้พักค้างคืน ขบวนคาราวานต้องขนถ่ายสินค้าแล้วออกไป พื้นที่ลานประมาณ 1,500 ตารางเมตร โดยเป็นพื้นที่เปิดโล่ง 244 ตารางเมตร
• ลานกะห์รามานี มีพื้นที่ 1,860 ตารางเมตร พื้นที่เปิดโล่ง 706 ตารางเมตร ห้องพักอยู่ในระดับเดียวกับลาน และเป็นลานเดียวของคาราวานซารายที่ไม่เชื่อมต่อกับภายนอกโดยตรง
• ลานบริการ เป็นลานที่ไม่มีการก่อสร้างห้องพัก
• ลานซาอ์ดีเยห์: ตั้งอยู่ทางตะวันตกของลานซาอ์ดุลซัลตานะห์ และถือว่าสวยงามที่สุดในบรรดาลานทั้งหมด มีพื้นที่ประมาณ 2,900 ตารางเมตร ภายในตกแต่งด้วยงานอิฐและกระเบื้องอย่างงดงาม
• ลานชุตูรคาน: มีพื้นที่ประมาณ 4,378 ตารางเมตร ขบวนคาราวานจะเข้าสู่คาราวานซารายทางส่วนนี้และขนถ่ายสินค้าไว้ในลาน ด้านทิศเหนือของลานมีพื้นที่ขนาดใหญ่ที่เรียกว่า “ซัดสุตูน” (ร้อยเสา) ซึ่งเป็นลานขนถ่ายสินค้าหลักของคาราวานซาราย
• ลานเบเฮชเตียน: ตั้งอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของกลุ่มอาคาร ภายในมีห้องโถงใหญ่ 2 ห้อง ระเบียงมีหลังคา 2 แห่ง และห้องพัก 8 ห้อง รวมถึงอ่างเก็บน้ำหนึ่งแห่ง

ส่วนที่สวยงามที่สุดของคาราวานซารายคือ “ชะฮาร์ซูค” ซึ่งมีโดมขนาดใหญ่ประดับด้วยกระเบื้องตั้งตระหง่านอยู่ด้านบน กระเบื้องสีเหลืองและสีฟ้าเทอร์ควอยซ์หลากสีสร้างความงดงามอย่างยิ่งให้กับชะฮาร์ซูคแห่งนี้ พื้นที่นี้เชื่อมถนนเข้ากับลานหลัก (ซาอ์ดุลซัลตานะห์) และมีโดมย่อยครึ่งซีกอีกสี่ด้านรอบโดมหลักเพื่อเพิ่มความวิจิตรให้แก่อาคาร นอกจากนี้ยังมีแผ่นจารึกสามแผ่นที่ระบุปีที่ก่อสร้างแล้วเสร็จและชื่อสถาปนิก

โรงอาบน้ำราซาวี ซึ่งมีพื้นที่ประมาณ 1,800 ตารางเมตร เป็นอีกส่วนหนึ่งของคาราวานซารายและได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานแห่งชาติของอิหร่านแยกต่างหาก นอกจากนี้ยังมี โรงอาบน้ำซาอ์ดีเยห์ที่ตั้งอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของลานซาอ์ดีเยห์และ รอเซเต วาซีร์ ซึ่งมีพื้นที่ใช้สอยเกือบ 2,000 ตารางเมตร ตั้งอยู่ทางตะวันตกของคาราวานซรายภายในรอเซเต วาซีร์มีร้านค้าทั้งหมด 44 ร้าน

ภายในคาราวานซารายซาอ์ดุลซัลตานะห์ นอกจากร้านค้าที่จำหน่ายผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นแล้ว ยังมีคาเฟ่และร้านอาหารสำหรับรองรับนักท่องเที่ยว อีกทั้งยังมีพิพิธภัณฑ์หลายแห่ง เช่น พิพิธภัณฑ์ชาห์นาเมห์ พิพิธภัณฑ์ตำนานและชาติพันธุ์วิทยา และพิพิธภัณฑ์ดร.ซอเลฮี

การขึ้นทะเบียนระดับชาติและระดับโลกของคาราวานซารายซาอัดอัลซอลตานะห์

ในปี ค.ศ. 1937 คาราวานซรายซาอ์ดุลซัลตานะห์ ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นส่วนหนึ่งของตลาดกัซวีน อย่างไรก็ตาม ภายหลังจากมีการเปลี่ยนแปลงการใช้งานของอาคาร ในปี ค.ศ. 1998 จึงได้รับการขึ้นทะเบียนใหม่อีกครั้งในฐานะโบราณสถานอิสระ ภายใต้ชื่อ “คาราวานซารายซาอ์ดุลซัลตานะห์” ในบัญชีรายชื่อโบราณสถานแห่งชาติของอิหร่าน คาราวานซารายซาอ์ดุลซัลตานะห์เป็นหนึ่งในคาราวานซารายอิหร่านจำนวน 54 แห่ง ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกขององค์การยูเนสโกในปี ค.ศ. 2023